قضیه ۳۲.۱: شرایط سهگانه زیرفضا بودن (آزمون سریع زیرفضا)
برای بررسی اینکه آیا یک زیرمجموعه یک زیرفضاست یا خیر، لازم نیست تمام ۱۰ اصل موضوعه فضای برداری را چک کنید؛ فقط کافی است سه شرط را بسنجید: داشتن بردار صفر، بسته بودن نسبت به جمع، و بسته بودن نسبت به ضرب اسکالر.
۱. تصویر کلان و معنای شهودی
یک زیرمجموعه از یک فضای برداری تمام ویژگیهای جبری خوب فضای مادر (مانند شرکتپذیری و جابهجایی) را به ارث میبرد. تنها خطر این است که: ۱. مبدا مختصات در آن نباشد (نبود لنگرگاه خنثی). ۲. دو بردار درون آن با هم جمع شوند و نوک بردار حاصل از مرز مجموعه به بیرون پرتاب شود. ۳. برداری کشیده یا معکوس شود و امتداد آن از مجموعه خارج شود.
اگر این سه روزنه را ببندید، مجموعه به طور خودکار به یک فضای برداری بسته و کامل تبدیل میشود.
۲. صورت دقیق ریاضی قضیه
فرض کنید یک فضای برداری روی میدان باشد و یک زیرمجموعه از آن. یک زیرفضای است اگر و تنها اگر سه شرط زیر برقرار باشند:
۱. همانی جمعی (وجود بردار صفر):
۲. بسته بودن تحت جمع:
۳. بسته بودن تحت ضرب اسکالر:
۳. نقشه راه و استراتژی اثبات (Proof Strategy)
قضیه دارای شرط دوطرفه («اگر و تنها اگر») است:
- جهت اول (): اگر زیرفضا باشد، بنا به تعریف خودش یک فضای برداری است، پس هر سه شرط مستقیماً برقرارند.
- جهت دوم (): فرض میکنیم سه شرط برقرار باشند. باید نشان دهیم تمام اصول موضوعه فضای برداری را داراست. اصول میراثی (جابهجایی، شرکتپذیری، توزیعپذیری) رایگان هستند! تنها چیزی که باید بسازیم وجود وارون جمعی درون است که با ضرب در اسکالر اثبات میشود.
۴. اثبات دقیق گامبهگام (Step-by-Step Proof)
جهت رفت ():
فرض کنید یک زیرفضای باشد. طبق تعریف ۳۱.۱، خود یک فضای برداری با همان عملیات و همانی جمعی است. ۱. فضای برداری طبق تعریف باید دارای عضو همانی جمعی باشد، بنابراین . ۲. عمل جمع روی یک نگاشت است، بنابراین برای هر داریم (بسته بودن تحت جمع). ۳. عمل ضرب اسکالر نگاشتی است، بنابراین برای هر و هر داریم (بسته بودن تحت ضرب اسکالر). اثبات این جهت کامل است.
جهت برگشت ():
فرض کنید زیرمجموعه در سه شرط (۱)، (۲) و (۳) صدق کند. باید نشان دهیم یک فضای برداری روی است:
گام اول: تعریف عملیات روی
- شرط (۲) تضمین میکند که جمع روی عناصر خوشتعریف است و عمل جمع از بیرون نمیزند.
- شرط (۳) تضمین میکند که ضرب هر اسکالر در هر عنصر خوشتعریف است و در باقی میماند.
گام دوم: وجود عضو همانی جمعی
- شرط (۱) مستقیماً تضمین میکند که . چون این بردار، همانی جمعی در کل فضای است، برای هر داریم: پس دارای عضو همانی جمعی است.
گام سوم: وجود وارون جمعی برای هر عضو فرض کنید دلخواه باشد. چون میدان شامل عدد است، بنا به شرط (۳) با انتخاب داریم:
طبق قضیه قبلی کتاب آکسلر (قضیه ضرب عدد منفی یک) میدانیم:
بنابراین است؛ یعنی هر عضو وارون جمعی خود را نیز درون به همراه دارد.
گام چهارم: درستی سایر اصول موضوعه (اصول میراثی) برای تمام و اسکالرهای :
- جابهجایی:
- شرکتپذیری جمع:
- توزیعپذیری اسکالر روی بردار:
- توزیعپذیری بردار روی اسکالر:
- شرکتپذیری ضرب:
- عضو خنثی ضرب:
این تساویها برای تمام اعضای جهان بزرگتر برقرارند. چون عناصر اعضایی از هستند، این روابط به طور خودکار در نیز برقرارند.
نتیجه نهایی: مجموعه تمام شرایط فضای برداری را داراست؛ پس یک فضای برداری است و طبق تعریف، یک زیرفضا از میباشد.
۵. تجسم هندسی جئوجبرا (تست پایداری بسته بودن)
- بردارهای u و w روی خط L قرار دارند.
- بردار حاصلجمع sum = u + w همچنان دقیقاً روی خط L میافتد.
- بردار وارون scaled = -1 * u نیز در امتداد معکوس روی همان خط قرار میگیرد.
کد اصلی رسم
appName: classic
width: 700
height: 380
showToolBar: false
showAlgebraInput: true
showMenuBar: false
commands:
- "O = (0, 0)"
- "Pt1 = (3, 2)"
- "L = Line(O, Pt1)"
- "Pt2 = (1.5, 1)"
- "u = Vector(O, Pt2)"
- "Pt3 = (3, 2)"
- "w = Vector(O, Pt3)"
- "sum = u + w"
- "scaled = -1 * u"
- "Origin = Point({0, 0})"
caption: "بسته بودن یک خط گذرنده از مبدا تحت جمع و ضرب اسکالر در R2"
explain:
- "بردارهای u و w روی خط L قرار دارند."
- "بردار حاصلجمع sum = u + w همچنان دقیقاً روی خط L میافتد."
- "بردار وارون scaled = -1 * u نیز در امتداد معکوس روی همان خط قرار میگیرد."۶. نکات کلیدی و هشدارهای امتحانی
- آیا میتوان شرط را با جایگزین کرد؟ بله! اگر بدانیم ناتهی است، پس حداقل یک عنصر مانند دارد. طبق شرط ضرب اسکالر با اسکالر داریم . بنابراین ناتهی بودن به همراه بسته بودن ضرب اسکالر، وجود صفر را تضمین میکند.
- تست فوری رد کردن (Fast Rejection Test): در کنکور و امتحانات، برای اثبات اینکه مجموعهای زیرفضا نیست، ابتدا چک کنید آیا بردار صفر در آن هست یا خیر. اگر ، بدون هیچ محاسبه اضافی بلافاصله حکم کنید که زیرفضا نیست!
۷. پیوندها و گامهای بعدی
- پیشنیازها: تعریف ۳۱.۱ زیرفضا (Subspace) | قضیه ضرب عدد منفی یک
- کاربردها و مثالها: مثال ۳۳.۱ زیرفضاهای R2 و R3 | مثال ۳۴.۱ زیرفضاهای فضاهای تابعی | قضیه ۳۵.۱ اشتراک زیرفضاها یک زیرفضاست
- فهرست مرجع: MOC فصل ۱ - فضاهای برداری