قضیه ۴۲.۱: آزمون جمع مستقیم برای دو زیرفضا (معیار طلایی اشتراک صفر)
برای دقیقاً دو زیرفضا و ، جمع آنها جمع مستقیم است اگر و تنها اگر اشتراک آنها فقط و فقط شامل بردار صفر باشد ().
۱. تصویر کلان و معنای شهودی
چرا داشتن اشتراک صفر ضامن جمع مستقیم بودن است؟ اگر بردار ناصفری مانند در اشتراک هر دو زیرفضا () وجود داشته باشد، میتوانیم یک بازی دوگانه انجام دهیم: یک بار بگوییم از زیرفضای اول آمده و سهم زیرفضای دوم صفر است:
بار دیگر بگوییم سهم اولی صفر است و از دومی آمده:
این دوگانگی دقیقاً تیر خلاص به یکتایی نمایش است! بنابراین، دو زیرفضا برای اینکه جمع مستقیم بسازند، باید مانند دو دنیای کاملاً بیگانه باشند که هیچ تبادل مادهای با هم ندارند؛ جز نقطه مبدا که حضور در آن برای همه زیرفضاها اجباری است.
۲. صورت دقیق ریاضی قضیه
فرض کنید و دو زیرفضای دلخواه از فضای برداری باشند. در این صورت:
به بیان دیگر:
۳. نقشه راه و استراتژی اثبات (Proof Strategy)
قضیه دوطرفه است و ابزار کلیدی ما قضیه ۴۱.۱ (آزمون بردار صفر) است:
- جهت اول (): فرض میکنیم جمع مستقیم باشد. برداری دلخواه از اشتراک برمیداریم و تساوی را میسازیم تا صفر بودن اثبات شود.
- جهت دوم (): فرض میکنیم . فرض میکنیم . با انتقال یکی به سمت دیگر نشان میدهیم هر دو باید در اشتراک باشند و بنابراین صفر هستند.
۴. اثبات دقیق گامبهگام (Step-by-Step Proof)
جهت رفت ():
فرض کنید یک جمع مستقیم () باشد. میخواهیم ثابت کنیم .
۱. میدانیم که چون و زیرفضا هستند، و ؛ پس قطعاً . ۲. حال فرض کنید یک عضو دلخواه از اشتراک باشد. ۳. از آنجا که و یک زیرفضا است، وارون جمعی آن نیز در است: . ۴. اکنون بردار صفر را به صورت زیر مینویسیم:
۵. طبق قضیه ۴۱.۱، در یک جمع مستقیم تنها راه نوشتن بردار صفر این است که تمام اجزا صفر باشند. بنابراین:
۶. در نتیجه هیچ عضو ناصفری نمیتواند در اشتراک حضور داشته باشد؛ پس:
جهت برگشت ():
فرض کنید . میخواهیم ثابت کنیم که جمع یک جمع مستقیم است. طبق قضیه ۴۱.۱، کافی است نشان دهیم تنها تجزیه ممکن برای بردار صفر، انتخاب جملات صفر است:
۱. فرض کنید برای عناصری مانند و داشته باشیم:
۲. با اضافه کردن به دو طرف معادله، به دست میآوریم:
۳. از یک سو است. از سوی دیگر چون و زیرفضاست، پس است؛ یعنی . ۴. چون بردار هم در و هم در قرار دارد، پس به اشتراک آنها تعلق دارد:
۵. اما طبق فرض، اشتراک تنها شامل بردار صفر است ():
۶. با جایگذاری در معادله اول ()، نتیجه میگیریم:
۷. بنابراین از نتیجه گرفتیم . طبق قضیه ۴۱.۱، این یعنی جمع یک جمع مستقیم است:
۵. تجسم هندسی سهبعدی جئوجبرا (دو خط متقاطع در مبدا در برابر دو صفحه)
- اشتراک محور x و محور y فقط نقطه Origin=(0,0,0) است؛ بنابراین جمع آنها مستقیم است.
- صفحه Plane1 (صفحه xy) و صفحه Plane2 (صفحه yz) در تمام محور y اشتراک دارند (LineIntersection). بنابراین جمع دو صفحه در فضای سهبعدی هرگز مستقیم نیست!
کد اصلی رسم
appName: 3d width: 700 height: 450 showToolBar: false showAlgebraInput: true showMenuBar: false commands: - "O = (0, 0, 0)" - "Pt1 = (1, 0, 0)" - "Line1 : Line(O, Pt1)" - "Pt2 = (0, 1, 0)" - "Line2 : Line(O, Pt2)" - "Plane1: z = 0" - "Plane2: x = 0" - "LineIntersection: Intersect(Plane1, Plane2)" - "Origin: (0, 0, 0)" caption: "دو خط Line1 و Line2 فقط در مبدا تقاطع دارند (Line1 ⊕ Line2). اما دو صفحه Plane1 و Plane2 در یک خط کامل تقاطع دارند و جمع مستقیم نمیسازند." explain: - "اشتراک محور x و محور y فقط نقطه Origin=(0,0,0) است؛ بنابراین جمع آنها مستقیم است." - "صفحه Plane1 (صفحه xy) و صفحه Plane2 (صفحه yz) در تمام محور y اشتراک دارند (LineIntersection). بنابراین جمع دو صفحه در فضای سهبعدی هرگز مستقیم نیست!"
۶. هشدارهای امتحانی بسیار حساس
این قضیه فقط و فقط برای ۲ زیرفضا معتبر است! اگر ۳ زیرفضا داشته باشیم، ممکن است اشتراکهای دوبهدوی آنها همگی باشند، اما جمع آنها مستقیم نباشد! به عنوان نمونه بارز، مثال ۴۰.۱ آکسلر را به خاطر بیاورید:
اما جمع مستقیم نبود! آزمون عمومی برای زیرفضا در قضیه ۴۴.۱ آزمون جمع مستقیم برای چند زیرفضا ارائه شده است.
در ، هر دو صفحه گذرنده از مبدا حداقل در یک خط راست اشتراک دارند؛ بنابراین اشتراک آنها هرگز نیست. در نتیجه هیچ دو صفحهای در نمیتوانند با هم جمع مستقیم بسازند.
۷. پیوندهای اتمیک
- پیشنیازها: تعریف ۳۹.۱ جمع مستقیم (Direct Sum) | قضیه ۴۱.۱ شرط یکتایی نمایش برای جمع مستقیم
- مثالهای تکمیلی: مثال ۴۰.۱ جمع مستقیم در R3 | مثال ۴۳.۱ بررسی جمع مستقیم در توابع زوج و فرد
- تعمیم به زیرفضا: قضیه ۴۴.۱ آزمون جمع مستقیم برای چند زیرفضا
- فهرست مرجع: MOC فصل ۱ - فضاهای برداری