قضیه ۴۲.۲: بعد فضای خارجقسمتی یا مکمل مستقیم
اگر زیرفضایی از یک فضا جدا شود، بعد بخش باقیمانده (چه مکمل مستقیم باشد و چه فضای خارجقسمتی) دقیقاً برابر است با بعد فضای کل منهای بعد آن زیرفضا: .
۱. تصویر کلان و مفهوم همبُعدی (Codimension)
وقتی یک طناب ۳ متری دارید و ۱ متر از آن را ببرید، دقیقاً ۲ متر باقی میماند. در جبر خطی نیز ابعاد با یکدیگر جمع و تفریق میشوند: اگر زیرفضایی از باشد:
- مکمل مستقیم (): تکهای که در کنار قرار میگیرد تا کل فضا را بدون همپوشانی بسازد ().
- فضای خارجقسمتی (): فضایی که از متراکم کردن تمام بردارها در امتداد به دست میآید (که در بخشهای بعدی یا فصل ۳ تعریف میشود). در هر دو نگاه، تعداد درجات آزادی از دست رفته دقیقاً برابر با است و آنچه باقی میماند دارای بعد است. به این مقدار همبعدی (Codimension) زیرفضای در گفته میشود:
۲. صورت دقیق ریاضی قضیه
فرض کنید یک فضای برداری با بعد متناهی و یک زیرفضای باشد.
۱. بعد مکمل مستقیم: اگر هر زیرفضایی از باشد به طوری که ، آنگاه:
۲. تعداد معادلات قید (تمرین ۱۶ بخش ۳.۲): اگر و باشد، آنگاه را میتوان به صورت اشتراک ابرصفحه ( زیرفضای با بعد ) نوشت.
۳. اثبات دقیق گامبهگام (Step-by-Step Proof)
گام اول: فرض کنید یک مکمل مستقیم برای در باشد؛ یعنی:
گام دوم: طبق قضیه ۴۰.۲ بعد جمع مستقیم، بعد یک جمع مستقیم برابر با مجموع ابعاد مؤلفههای آن است:
گام سوم: با کم کردن از طرفین تساوی فوق داریم:
۴. اثبات قضیه قیدها: نمایش زیرفضا به عنوان اشتراک ابرصفحهها (تمرین ۱۶)
گام اول: فرض کنید و با .
گام دوم: یک پایه برای انتخاب کنید و آن را طبق قضیه گسترش به یک پایه از بسط دهید:
گام سوم: برای هر ، زیرفضای را به صورت گستره تمام بردارهای پایه به جز تعریف میکنیم:
(که علامت کلاه به معنی حذف است).
گام چهارم: هر یک از این ها دارای دقیقاً بردار پایه مستقل است، پس:
یعنی هر یک ابرصفحه در است.
گام پنجم: به وضوح تمام بردارهای در همه این ها حضور دارند، بنابراین:
از طرفی اگر برداری باشد، چون در هیچیک از ها ضریب نمیتواند غیرصفر باشد، پس ضریب تمام در نمایش باید صفر باشد. در نتیجه .
بنابراین:
این نشان میدهد که هر زیرفضای با بعد در یک فضای -بعدی، دقیقاً حاصل اشتراک ابرصفحه است.
۵. تعبیر هندسی و فیزیکی
- یک نقطه در فضا (): اشتراک ۳ صفحه است ().
- یک خط در فضا (): اشتراک ۲ صفحه است ().
- یک صفحه در فضا (): اشتراک ۱ صفحه است (). هر ابرصفحه معادل یک معادله مستقل خطی است. پس ابرصفحه دقیقاً یعنی یک دستگاه با معادله مستقل خطی برای توصیف یک زیرفضای -بعدی!
۶. پیوندها و گامهای بعدی
- پیشنیاز: وجود متمم مستقیم | بعد جمع مستقیم
- مفاهیم متناظر در فصل سوم: قضیه رتبه-پوچی ()
- فهرست مرجع: MOC فصل ۲